Genleşme ve Büzüşme Nedir?



 

evremizde bulunan maddelere etki eden ısı enerjisi, maddeler üzerinde bir takım etkiler bırakır. Güneş altında kalmış bir metal ısınırken, buz dolabına konmuş bir şişe soğur. Isının maddeler üzerindeki bu etkileri, maddelerin fiziksel yapıların değişime uğramasına neden olabilir. Isı etkisiyle iki türlü fiziksel yapı değişikliği olur. Bunlar; genleşme ve büzüşme olarak isimlendirilir.

Genleşme Nedir?

Isı alması sonucu, ısı enerjisi artan maddelerin molekülleri genişler. Bu nedenle maddenin hacmi artış gösterir. Madde üzerinde oluşan bu duruma genleşme denir. Maddenin genleşmesi, taneciklerin ısı enerjisi alması ve bu ısı enerjisinin madde taneciklerine kinetik enerji kazandırması ile gerçekleşir. Kinetik enerji kazanan tanecikler, daha geniş alana yayılma eğilimi gösterirler.

Genleşme olayının etkileri, günlük yaşantımızı etkilemiştir. Kış aylarında gergin olarak gördüğümüz elektrik tellerinin, yaz aylarında sarkması; genleşmeye örnektir. Bu nedenle bu tür madde döşemelerinde, genleşme hesaba katılır. Genleşme gıda saklama alanında da kullanılır. Sıkıca kapatılmış bir kavanoz kapağı, sıcak suya maruz kaldığında kolaylıkla açılır. Bunun nedeni kapağın, ısı etkisiyle genleşmesidir.

Genleşme katı, sıvı tren rayları da genleşirmaddelerde görüldüğü gibi gaz maddelerde de görülür. Isıya maruz kalmış gaz taneciklerinin hacimleri artar. Bu özellik, bazı hava taşıtlarında kullanılır. Örneğin hava balonu denilen hava aracı, genleşmiş gazların etkisiyle uçar. Aracın uçmasını sağlayan gazla dolu balon alt kısmından ısıtılır. Bu sayede genleşen hava moleküllerinin yoğunluğu azalır ve hava balonu uçmaya başlar.

Sıcaklığı ölçebilmeyi sağlayan termometreler ise çeşitli maddelerin genleşme özelliğinden yararlanılarak yapılır.

 

Büzüşme Nedir?

Isı kaybeden cisimlerin molekülleri birbirine yaklaşır. Bunun sonucunda maddenin fiziksel yapısında daralmalar görülür ve hacmi azalır. Isı kaybeden maddelerin parçacıklarının kinetik enerjileri azalır. Bu yüzden maddenin geniş alana yayılma isteği azalır ve moleküller yaklaşır.

ütü termostatı genleşmeyle çalışırBüzüşme olayı, genleşme olayının zıttıdır. Bu nedenle belirli aralıklarla genleşen maddeler, genleşmeyi sağlayan şartlar ortadan kalktığında büzüşerek eski durumlarına dönerler. Bu görülebilen maddeler üzerinde ısı azaltıcı etkiler, maddenin daha fazla büzüşmesine neden olabilir. Örneğin yaz aylarında genleşen elektrik telleri; sonbaharda büzüşerek normal hallerine dönerler. Kış aylarında ise soğuğun etkisiyle daha fazla büzüşür ve gerginleşirler.

Büzüşen maddelerin yoğunlukları artar. Bu nedenle belirli bir hava ortamında soğuk gazlar büzüşerek aşağıya inerler. Isınan gazlar ise genleşerek yukarı çıkarlar.





Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir